Przeszukanie mieszkania jest jedną z najbardziej ingerujących w sferę prywatności czynności procesowych, jakie mogą zostać przeprowadzone przez organy ścigania. Z tego względu polskie prawo szczegółowo reguluje kiedy, na jakiej podstawie oraz w jaki sposób funkcjonariusze mogą dokonać przeszukania lokalu mieszkalnego. Celem tych regulacji jest zachowanie równowagi pomiędzy skutecznością postępowania karnego a konstytucyjną ochroną praw jednostki, w szczególności prawa do prywatności i nienaruszalności mieszkania.
Czym jest przeszukanie w rozumieniu prawa?
Przeszukanie to czynność procesowa uregulowana w Kodeksie postępowania karnego, polegająca na przymusowym przeglądzie pomieszczeń, rzeczy lub odzieży, w celu odnalezienia określonych przedmiotów, dokumentów albo osób. Najczęściej dotyczy to mieszkań, domów, pomieszczeń gospodarczych, piwnic czy garaży. Przeszukanie może mieć na celu m.in. zabezpieczenie dowodów przestępstwa, znalezienie przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego albo zatrzymanie osoby poszukiwanej.
Co istotne, przeszukanie nie jest czynnością dowolną. Może być przeprowadzone wyłącznie w ramach toczącego się lub wszczynanego postępowania karnego i tylko wtedy, gdy istnieją ku temu ustawowe przesłanki.
Podstawa prawna przeszukania mieszkania
Zasadniczą podstawą przeszukania jest postanowienie sądu lub prokuratora. W postanowieniu tym musi zostać wskazane, czego dotyczy przeszukanie oraz jaki jest jego cel, np. odnalezienie określonych przedmiotów lub dokumentów. Funkcjonariusze, przystępując do czynności, powinni okazać takie postanowienie osobie, u której przeszukanie jest przeprowadzane.
Prawo przewiduje jednak również sytuacje wyjątkowe, w których przeszukanie może zostać dokonane bez wcześniejszego postanowienia, tzw. w trybie niecierpiącym zwłoki. Ma to miejsce wtedy, gdy zwłoka mogłaby doprowadzić do zniszczenia dowodów, ukrycia przedmiotów lub uniemożliwić zatrzymanie osoby. W takich przypadkach funkcjonariusze działają na podstawie własnej decyzji, jednak przeszukanie musi zostać zatwierdzone przez sąd lub prokuratora już po jego przeprowadzeniu. Brak takiego zatwierdzenia powoduje, że czynność staje się bezprawna.
Kto może dokonać przeszukania?
Przeszukanie mieszkania przeprowadzają co do zasady funkcjonariusze Policji, ale w zależności od rodzaju sprawy mogą to być również funkcjonariusze innych uprawnionych służb, takich jak np. Straż Graniczna czy organy Krajowej Administracji Skarbowej. Czynność ta wykonywana jest w ramach kompetencji tych organów i zawsze powinna mieć związek z konkretnym postępowaniem karnym.
Osoba przeprowadzająca przeszukanie ma obowiązek działać w granicach prawa, z poszanowaniem godności osób obecnych oraz w sposób możliwie najmniej uciążliwy.
Pora i sposób przeprowadzenia przeszukania
Co do zasady przeszukanie mieszkania powinno odbywać się w porze dziennej, czyli między godziną 6:00 a 22:00. Przeszukanie w porze nocnej jest dopuszczalne wyłącznie w przypadkach niecierpiących zwłoki lub wtedy, gdy lokal jest miejscem ogólnodostępnym albo służy do prowadzenia działalności gospodarczej.
Podczas przeszukania funkcjonariusze powinni w pierwszej kolejności wezwać osobę obecną do dobrowolnego wydania poszukiwanych przedmiotów. Dopiero w razie odmowy lub braku reakcji mają prawo przystąpić do przeszukiwania pomieszczeń, mebli czy innych miejsc, w których mogą znajdować się poszukiwane rzeczy.
Obecność domownika i świadków
Przeszukanie powinno odbywać się w obecności osoby, u której jest przeprowadzane, lub dorosłego domownika. Jeżeli nie jest to możliwe, funkcjonariusze powinni wezwać przybranego świadka, czyli osobę postronną, która będzie uczestniczyć w czynności. Ma to na celu zapewnienie przejrzystości i prawidłowości przebiegu przeszukania.
Z przebiegu czynności sporządzany jest protokół, który powinien zawierać m.in. datę, godzinę, podstawę prawną przeszukania, opis jego przebiegu oraz wykaz zatrzymanych przedmiotów. Osoba, u której dokonano przeszukania, ma prawo zgłosić do protokołu swoje uwagi i zastrzeżenia.
Jakie prawa przysługują osobie, u której dokonano przeszukania?
Osoba poddana przeszukaniu nie jest pozbawiona ochrony prawnej. Przede wszystkim ma prawo znać podstawę przeszukania oraz otrzymać odpis postanowienia lub – w trybie pilnym – pouczenie o prawie żądania jego późniejszego zatwierdzenia. Ma również prawo do zachowania się w sposób spokojny i nieutrudniający czynności, ale jednocześnie do reagowania na ewentualne nieprawidłowości poprzez zgłaszanie uwag do protokołu.
W razie wątpliwości co do legalności lub prawidłowości przeszukania możliwe jest złożenie zażalenia do sądu. Sąd bada wówczas, czy czynność została przeprowadzona zgodnie z przepisami oraz czy istniały podstawy do jej dokonania.
Przeszukanie a zabezpieczenie przedmiotów
W toku przeszukania funkcjonariusze mogą zatrzymać przedmioty mające znaczenie dla sprawy, np. dokumenty, nośniki danych, pieniądze czy inne rzeczy mogące stanowić dowód lub pochodzić z przestępstwa. Zatrzymanie takie powinno być szczegółowo opisane w protokole. Właściciel ma prawo otrzymać pokwitowanie zatrzymanych rzeczy oraz – w określonych sytuacjach – domagać się ich zwrotu.
Znaczenie profesjonalnej wiedzy prawnej
Przeszukanie mieszkania jest sytuacją stresującą i często zaskakującą. Znajomość podstawowych zasad tej czynności pozwala lepiej zrozumieć jej przebieg i konsekwencje. W praktyce wiele osób, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, poszukuje rzetelnych informacji dotyczących swoich praw, stąd często pojawia się zapytanie o pomoc, jakiej może udzielić Adwokat Międzychód lub inny prawnik zajmujący się prawem karnym. Należy jednak pamiętać, że sam tekst ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje indywidualnej analizy konkretnej sytuacji.
Przeszukanie mieszkania jest dopuszczalne wyłącznie w granicach określonych przez prawo. Wymaga co do zasady postanowienia sądu lub prokuratora, a wyjątki od tej zasady muszą być później zatwierdzone. Czynność ta powinna być przeprowadzona z poszanowaniem praw osoby, której dotyczy, w określonym czasie i w obecności uprawnionych osób. Świadomość przysługujących praw oraz obowiązków funkcjonariuszy pozwala lepiej ocenić legalność przeszukania i – w razie potrzeby – skorzystać z przewidzianych prawem środków ochrony.
